Anioł
Od wieków twórców fascynowało tajemnicze przymierze ze złą mocą, duchami, aniołami oraz ich wpływ na życie ludzkie. Już w Biblii odnaleźć można wiele odniesień do tego tematu. Interesujące było przedstawienie tego motywu w epoce romantyzmu, w której dużą rolę odgrywał świat duchowy, poznanie intuicyjne i wiara w siły nadprzyrodzone. Nawet w literaturze XX wieku temat układów z siłą z zaświatów znalazł swoje odbicie. Pokazuje to jak ważny i interesujący jest to motyw. To temat, który porusza wyobraźnię. Z kolei, gdy myślimy o aniołach, oczami wyobraźni widzimy piękną postać w białych szatach, z dużymi skrzydłami oraz aureolą nad głową. Wg Słownika języka polskiego anioł jest istotą nadprzyrodzoną, która pośredniczy między Bogiem a ludźmi. Z greki słowo angelos oznacza posłannika, zwiastuna, wysłannika. W religii żydowskiej, islamie, chrześcijanizmie anioł jest istotą niematerialną, utożsamianą z doskonałością.
Zjawiska nadprzyrodzone opisuje Adam Mickiewicz w II części Dziadów. Inspirację do stworzenia dzieła autor zaczerpnął z pogańskich obrzędów ku czci zmarłych, zazwyczaj w wigilię wszystkich świętych, na terenach Litwy i Polski. Obrzęd ten obchodzono na cmentarzach. W czasie trwania dziadów na grobach zmarłych rozkładano pokarmy i napoje, chcąc w ten sposób ulżyć niedoli duchów, które nie mogły jeszcze zaznać pośmiertnego spokoju wiecznego. Dramat powstał również pod wpływem typowej dla romantyków wiary w istnienie i obecność w naszym życiu istot nieracjonalnych, nierzeczywistych, duchów, zjaw. W dramacie przedstawiono 3 kategorie duchów: duchy lekkie, średnie i ciężkie. Grupę duchów lekkich reprezentują duchy dzieci ? Józia i Rózi, które za życia nie zaznały smutku i goryczy.
?Kto nie doznał goryczy ni razu,
ten nie dozna słodyczy w niebie.?
Dzieci proszą o ziarnko gorczycy, które umożliwiłoby im wejście do nieba ? za życia bowiem cieszyły się nieustannym szczęściem i beztroską. Gorczyca ma stanowić dla nich syntezę ziemskich trosk i kłopotów. Reprezentantem duchów średnich jest duch pasterki Zosi. Była ona osóbką płochą, nigdy prawdziwie nikogo nie pokochała, była samolubna, beztroska. Igrała z miłością mężczyzn i nigdy nie zaznała prawdziwego uczucia.
?Kto nie dotknął ziemi ni razu,
ten nigdy nie może być w niebie.?
Nie potrafiła kochać za życia, pozostała więc samotna także po śmierci. Chór podkreślał, iż miłość jest częścią ludzkiego życia i kto nie kochał, ten naprawdę również nie żył. Duch najcięższy na obrzęd Dziadów przybył w towarzystwie ptactwa. Sprawiał wrażenie widma przerażającego. Za życia nigdy nie zdobył się na miłosierdzie i współczucie, nie miał szacunku ani litości dla innych ludzi. Nie kochał nikogo, tylko nienawidził.
?Bo kto nie był ni razu człowiekiem
temu człowiek nic nie pomoże.?
Najprawdopodobniej o ducha pana feudalnego, który został ukarany za swoje okrucieństwo względem sług (bicie, morzenie głodem), którzy po śmierci pana dręczą go w postaci ptactwa( kruków i wron). Kolejnym czynem, ze który człowiek ten został potępiony jest nieludzkie potraktowanie wdowy z dzieckiem, która chciała schronić sie w jego domostwie przed zimnem. Pan nie wpuszczając kobiety do domu przyczynił się do jej śmierci - zamarzła wraz z dzieckiem tuż u bram jego domu. Warto dodać, że do czynu tego doszło w Wigilię - w święto miłości, przebaczania, kiedy powinno okazać się człowiekowi pomocną dłoń. Za karę, dziedzic tuła się między ziemią a piekłem cierpiąc głodowe męki mogąc trafić do piekła, chyba, że jakaś litościwa osoba ofiaruje mu odrobinę jedzenia lub wody, ale każdy ofiarowany kęs czy łyk zabierany jest natychmiast przez prześladujące go ptactwo. Jego postać ilustruje brak humanitarnych odruchów, współczucia i chęci niesienia pomocy, jest także ilustracją nieludzkich stosunków feudalnych, zwłaszcza poddaństwa względem chłopów. Karę za swoje postępowanie otrzymał dopiero po śmierci, karę na wzór tej, jaką za życia sam wymierzał innym ludziom. W utworze pojawia się również postać milczącego Upiora, który długo wpatrywał się w pasterkę. Jest to dziwna postać, nie wiemy do końca, czy żywa, czy umarła. Był to prawdopodobnie duch samobójcy, który z powodu nieszczęśliwej i niespełnionej miłości pozbawił się życia. Wraz z jego pojawieniem się kończy się misterium obrzędu, a zaczyna dramat.
Według prawa ludowego, życie ziemskie każdego człowieka niesie za sobą odpowiedzialność w życiu pozaziemskim. Zasada taka ma wymowę humanistyczną, bowiem normuje nasze życie, nawołując do przestrzegania określonych zasad. Folklor, który tu obserwujemy, stanowi jeden z elementów programowych romantyzmu. Wszechświat nie jest tylko rzeczywistością postrzeganą zmysłowo, w świecie bowiem występują również zjawiska nieracjonalne, tajemnicze. Zdawał sobie z tego sprawę doskonale zwykły, prosty lud, w przeciwieństwie do filozofów i uczonych wychowanych w światopoglądzie klasycznym. Ludzie wierzyli, iż między światem żywych i zmarłych jest jeszcze rzeczywistość pośrednia, podobna do czyśćca. Z wątkiem ludowym zazębia się wątek sakralny. Wskazuje on